ορχήστρα [ουσ. θηλ.]

Ετυμολογικά, η λέξη ορχήστρα προέρχεται από το ρήμα ὀρχέομαι (χορεύω) και υποδηλώνει τον χώρο που προορίζεται για την ὄρχησιν του Χορού. Στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, η ορχήστρα αποτελεί τον κατεξοχήν σκηνικό χώρο στον οποίο αναπτύσσονται οι υποκριτές και ο Χορός του αρχαίου δράματος και τελούνται οι μουσικοί αγώνες, ενώ στο ρωμαϊκό φιλοξενεί άλλου είδους θεάματα, όπως μονομαχίες, θηριομαχίες και χορούς μέσα στο νερό (Vitruvius, De Architectura, 5.6.1· Juvenal, Saturae, 7.47· C. Suetonius Tranquillus, De Vita Caesarum, Divus Julius, 39· id. Divus Augustus, 35). Σε ορισμένα αρχαία ελληνικά θέατρα (π.χ. Δήλος, Αμφιάρειο Ωρωπού) είχαν ιδρυθεί περιμετρικά και εντός της ορχήστρας θρόνοι για τους επισήμους (προεδρίες)· παρόμοια, στην ορχήστρα του ρωμαϊκού θεάτρου υπήρχαν ημικυκλικές βαθμίδες, πάνω στις οποίες τοποθετούνταν τα έδρανα των συγκλητικών. Σε γενικές γραμμές, το σχήμα της ορχήστρας και το υλικό κατασκευής της μπορούν να λειτουργήσουν ως στοιχεία χρονολόγησης: η ορχήστρα των κλασικών θεάτρων ήταν συνήθως τραπεζιόσχημη ή ορθογώνια (π.χ. Θορικός, Ευώνυμον), εκείνη των ελληνιστικών θεάτρων κυκλική ή πεταλόσχημη (π.χ. Επίδαυρος στην Πελοπόννησο, Οινιάδες στην Αιτωλοακαρνανία), ενώ των ρωμαϊκών ημικυκλική (π.χ. Γύθειο στην Πελοπόννησο, Οράγγη στη νότια Γαλλία). Επιπλέον, η ορχήστρα του ρωμαϊκού θεάτρου ήταν καλυμμένη από λίθινες πλάκες. Αντίθετα, εκείνη του αρχαιοελληνικού ήταν κατασκευασμένη από πατημένο χώμα και ενίοτε έφερε επίχρισμα από άργιλο ή επικάλυψη από άχυρα (IG XI 2, 203 A 79, 269 π.Χ).

Ωστόσο, η τελευταία πρακτική φαίνεται ότι αποφευγόταν, καθώς επηρέαζε αρνητικά την ακουστική (Πλούταρχος, Ηθικά, Ὅτι οὐδὲ ἡδέως ζῆν ἔστιν κατ' Ἐπίκουρον, 1096b). Ειδικότερα, η ένταση της φωνής του Χορού μειωνόταν, όταν αντανακλούσε σε επιφάνεια που δεν ήταν λεία (Ἀριστοτέλης, Προβλήματα, 11.901b). Σε περιπτώσεις που απαιτούνταν επιχωμάτωση για τη διαμόρφωση της επίπεδης επιφάνειας της ορχήστρας, η συγκράτηση του φερτού χώματος επιτυγχανόταν μέσω ενός χαμηλού αναλημματικού τοίχου που είχε την όψη λίθινου πλαισίου (π.χ. Επίδαυρος, Οινιάδες). Στα αρχαία θέατρα της Κορίνθου και του Άργους, ο κύκλος της ορχήστρας οριζόταν από λίθινες πλάκες και πλαισιωνόταν από δύο εφαπτόμενες λίθινες γραμμές που διευκόλυναν τις ορχηστικές κινήσεις του Χορού: ο μεν κύκλος όριζε τις κινήσεις του κύκλιου χορού του διθυράμβου, ενώ οι παράλληλες γραμμές καθόριζαν την ευθύγραμμη κίνηση του Χορού στις παραστάσεις της τραγωδίας και της κωμωδίας (Ἡσύχιος, λ. γραμμαὶ).

Πολύ σπάνια στους κλασικούς χρόνους, αλλά κατά κανόνα στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς, η ορχήστρα περιβαλλόταν από έναν αποστραγγιστικό αγωγό (εύριπο), ο οποίος απομάκρυνε τα όμβρια ύδατα από τον χώρο του υπαίθριου θεάτρου. Όταν εισήχθησαν οι μονομαχίες στον χώρο του θεάτρου κατά τη ρωμαϊκή εποχή, κατασκευάστηκε ένα θωράκιο γύρω από την ορχήστρα –που είχε πλέον μετατραπεί σε αρένα– για την προστασία του κοινού (π.χ. Αθήνα, Θάσος, Άργος). Κατά τη διεξαγωγή θηριομαχιών, πάνω στο θωράκιο ή περιμετρικά της ορχήστρας τοποθετούνταν ένα πρόσθετο προστατευτικό μεταλλικό δίχτυ, το οποίο απέτρεπε τα μεγάλα αιλουροειδή να το υπερπηδήσουν και να θέσουν σε κίνδυνο τη ζωή του κοινού (π.χ. Στόβοι, Φίλιπποι, Άργος). Τέλος, οι ορχήστρες των θεάτρων της Αθήνας, της Κορίνθου και του Άργους, στο δεύτερο μισό του 3ου ή στον 4ο αιώνα μ.Χ., είχαν μετατραπεί σε κολυμβητήρια (κολυμβῆθραι), δηλαδή γέμιζαν με νερό για να φιλοξενήσουν χορούς μίμων και μιμάδων.

Κατά την Αναγέννηση ο όρος ορχήστρα υιοθετείται από τους ουμανιστές για να περιγράψουν αντίστοιχα τον χώρο του θεάτρου μεταξύ της σκηνής και των θέσεων του κοινού. Τα ρωμαϊκά πρότυπα και οι εικονογραφημένες εκδόσεις των Δέκα βιβλίων της αρχιτεκτονικής του Vitruvius Pollio [Βιτρούβιος] επηρέασαν τους Ιταλούς αρχιτέκτονες της Αναγέννησης στον σχεδιασμό θεατρικών χώρων. Χαρακτηριστικό θεατρικό οικοδόμημα της περιόδου είναι το Teatro Olimpico, το οποίο σχεδιάστηκε από τον Andrea Palladio [Αντρέα Παλλάντιο]. Στο ελισαβετιανό θέατρο, σύμφωνα με το λεξικό του Randle Cotgrave [Ραντλ Κότγκρεϊβ] (1611), ορχήστρα ονομάζεται ένα τμήμα κοντά στη σκηνή όπου καθόταν η αριστοκρατία, οι γερουσιαστές και οι ευγενείς.

Πολυμελή μουσικά σύνολα μαρτυρούνται σε όλους τους μουσικούς πολιτισμούς. Στη Δύση, κατά την Αναγέννηση οι οργανοπαίκτες/οργανοπαίκτριες ακολουθούσαν τη μελωδική γραμμή των αοιδών, ενισχύοντας τη φωνητική πολυφωνία. Σε χορούς, εισαγωγές και ιντερλούδια, ωστόσο, έπαιζαν και αυτόνομα. Στο θέατρο του 16ου αιώνα, δεν βρίσκονταν στον χώρο της ορχήστρας, αλλά στη σκηνή ή πίσω από τα σκηνικά. Η λεγόμενη αόρατη ορχήστρα [orchestre invisible] στη Γαλλία του Μπαρόκ ενίσχυε τη δραματική ατμόσφαιρα, ιδίως σε σκηνές μυστηρίου ή έντονης συναισθηματικής φόρτισης. Από τον 17ο αιώνα οι μουσικοί μετακινήθηκαν μπροστά από τη σκηνή, και ο όρος «ορχήστρα» συνδέθηκε σταδιακά με τον χώρο και το σύνολο των εκτελεστών/εκτελεστριών στη θεατρική πράξη και στις συναυλίες.

Πριν την καθιέρωση του όρου, χρησιμοποιούνταν άλλες ονομασίες όπως κοντσέρτο, κόρο και συμφωνία για μεγάλα σύνολα οργάνων, εντός και εκτός μουσικοθεάτρου. Η λέξη «ορχήστρα» με τη σημερινή σημασία εμφανίζεται για πρώτη φορά στη Ρώμη το 1679 και διαδίδεται στην Ευρώπη.

Η σύσταση των συνόλων δεν ήταν σαφώς καθορισμένη έως το 1597, όταν ο Giovanni Gabrielli [Τζοβάννι Γκαμπριέλλι] προσδιόρισε συγκεκριμένα όργανα στο Sacrae symphoniae. Στα μέσα του 17ου αιώνα το ελεύθερο αναγεννησιακό σύνολο αντικαθίσταται από τη μπαρόκ ορχήστρα, με έμφαση στο ηχόχρωμα των εγχόρδων. Ο Jean-Baptiste Lully [Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ] συγκρότησε στο Παρίσι την πρώτη ορχήστρα με ενιαία ερμηνευτική πειθαρχία (Les 24 violons du roi [Τα 24 βιολιά του βασιλιά]), στην οποία προστέθηκαν αργότερα πνευστά. Η μπαρόκ ορχήστρα περιλάμβανε όργανα συνεχούς βασίμου [basso continuo] (βιολοντσέλο, φαγκότο, λαούτο, τσέμπαλο, εκκλησιαστικό όργανο), και όργανα μελωδίας (βιολί, φλάουτο, όμποε). Έκτοτε η σύστασή της τυποποιείται ανάλογα με το ιστορικό, γεωγραφικό και ρεπερτοριακό πλαίσιο. Η κλασική ορχήστρα του ύστερου 18ου αιώνα βασίστηκε στα έγχορδα (πρώτα και δεύτερα βιολιά, βιόλες, βιολοντσέλα, κοντραμπάσα) και περιελάμβανε δύο φλάουτα, δύο όμποε, δύο κλαρινέτα και δύο φαγκότα, με σταδιακό εμπλουτισμό τα επόμενα χρόνια.

Στα τέλη του 18ου αιώνα ο Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν] ενσωμάτωσε τρομπέτες, τύμπανα και αργότερα περισσότερα κόρνα, πίκκολο, φλάουτο, τρίγωνο, πιάτα και γκραν-κάσσα. Από τον 19ο αιώνα το ορχηστρικό σύνολο διευρύνεται και καθιερώνεται ο ρόλος του αρχιμουσικού, αντικαθιστώντας τον συντονισμό από τον εξάρχοντα βιολονίστα. Συνθέτες όπως ο Richard Wagner [Ρίχαρντ Βάγκνερ] έδωσαν έμφαση στα χάλκινα πνευστά.

Τον 20ό αιώνα το ρεπερτόριο εμπλουτίστηκε με έργα των Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ], Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ [Nikolai Rimsky-Korsakov], Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους], Gustav Mahler [Γκούσταβ Μάλερ] και Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky], διευρύνοντας περαιτέρω τις δυνατότητες της ορχήστρας. Παράλληλα, αναδεικνύονται οι ορχήστρες δωματίου, ενισχύεται ο ρόλος των κρουστών και εισάγονται νέα ηχοχρώματα μέσω της ηλεκτρονικής μουσικής.

Η ορχήστρα της όπερας εξελίχθηκε παράλληλα με τη συμφωνική και διαθέτει παρόμοια όργανα. Τοποθετείται μπροστά και κάτω από τη σκηνή [pit], με περιορισμένη ορατότητα, ώστε να προβάλλεται η δράση. Από αυτήν προήλθαν τον 20ό αιώνα η ορχήστρα του μιούζικαλ και τα σύνολα των νυχτερινών κέντρων, που ενσωμάτωσαν στοιχεία τζαζ, λάτιν, ροκ και ποπ. Ορχήστρες χρησιμοποιήθηκαν και στις αναβιώσεις του αρχαίου δράματος.

Στον ελληνικό χώρο, θεατρικές ορχήστρες υπήρχαν ήδη από τον 18ο αιώνα, όπως το κερκυραϊκό Σαν Τζάκομο. Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών [Athens State Orchestra] ιδρύθηκε το 1942 από την ορχήστρα του Ωδείου Αθηνών, ενώ η Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής [Orchestra of the Greek National Opera] διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο μεταπολεμικά. Μεταπολεμική είναι και η ίδρυση της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης [Thessaloniki State Symphony Orchestra]. Σημαντική υπήρξε επίσης η συμβολή της Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας της Ε.Ρ.Τ. [E.R.T. National Symphony Orchestra], της Ορχήστρας των Χρωμάτων [Orchestra of Colours], της Καμεράτας Ορχήστρας Φίλων της Μουσικής [Camerata Friends of Music Orchestra/Armonia Atenea] και της Φιλαρμόνιας Ορχήστρας Αθηνών [Athens Philharmonia Orchestra]. Σήμερα οι επαγγελματικές συμφωνικές ορχήστρες αριθμούν συνήθως περίπου ενενήντα μουσικούς.